Zakoziel

W II RP powiat Kobryń , województwo poleskie.

Historia Kaplicy Rodowej Orzeszków

Korab Nowina

Wieś Zakoziel niegdyś w powiecie kobryńskim województwa poleskiego obecnie w dragiczyńskim rejonie, brzeskiego obwodu na Białorusi.
W „ Geograficznym słowniku.....” informację o miejscu zamieszczono nadzwyczaj krótko i ograniczenie, iż: „ziemia majątku Zakoziel znajduje się 46 km od Kobrynia na drodze Osow - Antopol i jest własnością rodu Orzeszko i razem z folwarkiem posiada 8.0188 dziesięcin ziemi "/ około 15 tyś. ha / .
Opisane tutaj informacje historyczne o zabytkach Zakoziela, jak i o byłych ich właścicielach są wynikiem poszukiwań w archiwach znajdujących się w Sankt Petersburgu, Grodnie i Wilnie.
W skład kompleksu dworskiego wchodził: dwór, kaplica rodowa, dworska stajnia konna, park z systemem stawów, fabryka sukiennicza i gorzelnia.
Jednym z najbardziej znacznych pomników zakozielskiego kompleksu dworskiego jest rodowa kaplica położona na terytorium parku, na niedużym, sztucznie usypanym pagórku. Autorem projektu był znany ówczesny polski architekt Franciszek Jaszczołd.
Wybudowana została w 1863 roku, w stylu neogotyckim, o strzelistych wieżyczkach zakończonych żeliwnymi krzyżami. We wnękach tych wieżyczek zakończonych ostrymi szpilami, rozmieszczonych po rogach znajdowały się w czterech narożnikach – cztery figury ludzkiego wzrostu / czterej ewangeliści/. Przed wejściem do kaplicy prowadziło 10 schodków wykonanych z ciosanego marmuru oraz stały dwa drewniane słupy z latarniami. Nad głównym wejściem znajdują się duzej wielkości umieszczone po obu stronach żeliwne kartusze przedstawiające herby Orzeszków- Korab oraz Nowina- herb żony fundatora Kaplicy. Chór i ołtarz główny wykonane były z żeliwa, a wszystko to odznaczało się wielkim smakiem i kowalskim mistrzostwem.

Okna były wypełnione witrażami, ponadto wnętrze zdobiły gipsowe figurki, żeliwne kraty przepięknej roboty, a także niepospolite ikony namalowane na płótnie.
Kaplica ta powstała w konkretnym celu – przede wszystkim miała służyć jako miejsce pochówku dla przedstawicieli rodu Orzeszko. Dlatego też w podziemiu kaplicy powstały krypty. Pochowano w niej: Józefa Orzeszko – pierwszego właściciela majątku Zakoziel, jego syna Nikodema, córkę Nikodema Teofilię z męża Buchowiecką, teścia Nikodema – Iwana Chrzanowskiego. Oprócz tego były przygotowane jeszcze dwa grobowce.
W kaplicy tej odbywały się nabożeństwa, a w świąteczne dni spotykało się tutaj dużo ziemian – wyznawców rzymsko-katolickich. Na podwyższeniu obok kaplicy wzniesiono dzwonnicę pokrytą gontem.
W czasie Powstania Styczniowego / jak głosi legenda / kaplica stała sie schronieniem dla Romualda Traugutta któremu bardzo wydatnie pomagała nieopodal mieszkająca w Ludwinowie z mężem Piotrem - Eliza Orzeszkowa.
W 1866 roku władze guberniane nakazały kaplicę zamknąć. Ferdynanda Orzeszko /żona Nikodema/ zwróciła się z prośbą, by można było jednak w kaplicy odprawiać nabożeństwa. Władze jednak obawiając się uprawiania polskiej propagandy w 1866 roku definitywnie kaplicę zamknęły, a klucze przekazały wołowielskiemu popowi i kaplica przeszła w ręce cerkwi prawosławnej.
W roku 1867 w związku z amnestią majątek zakozielski wraz z kaplicą został zwrócony / wcześniej zabrany za udział w powstaniu styczniowym / ówczesnemu właścicielowi Kalikstowi Orzeszko, który przebywał za granicą, a którego sprawami zajmowała się Ferdynanda Orzeszko.
Ona również rzadko bywała w Zakozielu, mieszkała bowiem w majątku syna na Wołyniu. W tej sytuacji w 1894 roku postanowiono majątek sprzedać. Sprzedano go Rosjance, hrabinie Bobrińskiej. W akcie kupna – sprzedaży podkreślono:
„ W zakozielskim parku znajdują się rodzinne grobowce Orzeszków, nad którymi jest kaplica. Ona może być otwarta dla osób i religijnych obrządków, ale ani kaplica ani grobowce ani drzewa tam rosnące nie mogą być zniszczone ani przez właściciela, ani przez jego następców…. . Nie wolno dokonywać żadnych zmian wewnątrz, ale obowiązkowo trzeba remontować kaplicę by ją zachować”.

Kaplica zaczęła ulegać pierwszym zniszczeniom w czasie I wojny światowej, kiedy to została pozbawiona nakrycia dachu, jakim była miedziana blacha, którą zdjęli kajzerowcy, gdyż szukali oni materiału do produkcji broni. Przez to budowla stała przez kilka lat bez dachu, aż ostatni właściciel majątku Zakoziel Karol Tołłoczko w 1923 roku pokrył dach blachą ocynkowaną.
Groby Orzeszków przetrwały w podziemiach kaplicy nienaruszone do II wojny światowej. W czasie wojny uległy zniszczeniu . Część wyposażenia wnętrza kaplicy , w tym organy i posągi świętych zostały przeniesione do Katedry w Pinsku.

Za granicą parku rodzina Orzeszków postawiła pomnik poświęcony pamięci Nikodema Orzeszko i powstańców z 1863 roku. Na pomniku był napis: „ Za duszę Nikodema i wszystkich poległych w lasach”.

W Kaplicy , dzięki staraniom dyrektora miejscowego sowchozu , Pana dr.inż. Nikołaja Jakowczika zostały przeprowadzone / za co należą mu sie wielkie słowa uznania i podziekowania / przy pomocy miejscowej młodzieży, prace porządkowe, przygotowujące kaplicę do jej renowacji. Uporządkowano jej krypty podziemne i znaleziono szczątki czterech dorosłych osób.
Badania antropologiczne wykazały, że należą one do trzech mężczyzn wysokiego wzrostu i kobiety wzrostu średniego.
Z całą pewnością są to szczątki Józefa Orzeszko, teścia Nikodema - Ferdynanda Chrzanowskiego, oraz córki Nikodema Teofili z męża Buchowiecka.
Po dokonaniu badań i sporządzeniu dokumentacji, która została przekazana do grodzieńskiego archiwum, szczątki zmarłych spoczęły znowu w krypcie rodowej kaplicy Orzeszków.

Poniżej piękne trzy zdjęcia autorstwa Pana ©Andrzeja Bukowskiego z serwisu "Globus Białorusi"

   Foto- ©Wiktor Korab Orzeszko                                                                        Foto- ©Wiktor Korab Orzeszko                                                                        Foto- ©Andrzej Dybowski z "Globus Białorusi"

Wnętrze Kaplicy - stan na 2008 rok

                                                               Foto powyżej : ©Andrzej Dybowski z "Globus Białorusi"

                                                                                                            Dwór i kaplica przed wojną

                                                                Po lewej - skromny grób w którym pochowano szczątki Orzeszków z krypty grobowej

Dziś wieś Zakoziel zamieszkana jest przez miłych, pomocnych turystom mieszkańców . Jest poczta, sklep, dom gościnny ze stołówką , ośrodek zdrowia, dobre drogi i co najważniejsze -    piękne krajobrazy oraz nieskażona przyroda.
Warto tam pojechać i zobaczyc to na własne oczy.
Jedyną , dla prawdziwych turystów ( bo dla przemytników i handlowców chyba nie ) przeszkodą , jest konieczność posiadania wiz które do tanich nie należą. Można tylko apelować do polskich i białoruskich władz aby jeśli je nie znieść to przynajmniej obniżyć ich cene.